จันทจิรา เอี่ยมมยุรา : หลักนิติรัฐไม่อนุญาตให้กฎหมายและคำสั่งทางปกครองขัดต่อรัฐธรรมนูญ (คำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559)…

หมายเหตุ: ถอดเทปจากบันทึกการเสวนาสาธารณะ “คำสั่ง คสช. มาตรา 44 … อำนาจที่ศาลไม่ (อาจ) ตรวจสอบ: กรณีศึกษาคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 เรื่องยกเว้นการบังคับใช้ผังเมืองฯ” เมื่อวันอาทิตย์ที่ 26 กุมภาพันธ์ 2560 เวลา 13.00-17.00 น.  ณ ห้องประชุมจิ๊ด เศรษฐบุตร (LT.1) มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์

 

ตอนที่ 2 : ผศ.ดร.จันทจิรา เอี่ยมมยุรา   คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ย้อนมานึกถึงภาพรวมของสังคมไทย รู้สึกว่า ประชาชนพร้อมแล้วที่จะพัฒนา ในการที่จะปกป้องสิทธิและเสรีภาพของเขาอย่างไร  หน่วยงานอย่างกรมโยธา ก็พร้อมแล้วเหมือนกันที่จะพัฒนาไปอย่างยั่งยืน  แต่ลองกลับมาดูตัวศาล ถึงวันนี้เราอาจจะต้องตั้งคำถามโตๆ เรามีทหาร ตำรวจ หรือศาลไว้ทำไม  เทียบกับประเทศสากล ศาลในประเทศยุคใหม่ทำหน้าที่อะไร  ประเทศยุคใหม่แบ่งอำนาจของรัฐไว้ 3 ลักษณะ นิติบัญญัติ บริหาร ตุลการ  รัฐบาลก็ต้องมาจากการเลือกตั้งของประชาชนศาลมีความสำคัญมาก ในประเทศที่เป็นประชาธิปไตย ซึ่งประเทศเราก็เดิน ตามหลักการนี้มาหลายทศวรรษ แต่ได้ถอยลงอย่างรวดเร็วเมื่อสองสามปีที่ผ่านมา   ถึงสุดท้ายที่ประชาชนถูกกระทบในการใช้อำนาจของรัฐ ศาลจะเป็นที่สุดท้ายที่จะมาเยียวยาปัญหาของประชาชน สิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องที่ใกล้ตัวมาก  และในศตวรรษใหม่ สิ่งแวดล้อมเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่บรรจุอยู่ในรัฐธรรมนูญแล้ว ดังนั้น ศาลจึงมีหน้าที่ต้องคุ้มครองสิทธิของประชาชน โดยเฉพาะเรื่องสิ่งแวดล้อม เราจะเห็นว่าในเนื้อหากฎหมาย เรามีหลักการที่ดี เช่น กฎหมายผังเมือง อีกด้านหนึ่งคือในเชิงกระบวนการกฎหมายก็คุ้มครองสิทธิเสรีภาพของเรา เช่น สิทธิในกระบวนการมีส่วนร่วม  กฎหมายผังเมืองเป็นกฎหมายฉบับแรกๆ ที่คุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนในเชิงกระบวนการ  ระบบของเราค่อนข้างจะดี ทั้งในเนื้อหาสาระและกระบวนการ  วันนี้เราไปถึงขั้น มีกติกาสากล SDG 17 ข้อ ซึ่งรัฐบาลไทยไปรับรอง ดังนั้น เรามีเนื้อหากฎหมายที่ค่อนข้างสมบูรณ์  ทีนี้พอรัฐบาลมาละเมิดสิทธิของประชาชน ใครเป็นคนคุ้มครองที่ดีที่สุด  ในประเทศสากล คือ ศาล  ในฐานะผู้พิทักษ์สิทธิเสรีภาพของประชาชนจากอำนาจของฝ่ายบริหาร ตามหลักนิติรัฐ

 

กฎหมายของประเทศประชาธิปไตยหรือนิติรัฐ จะมีลักษณะเป็น ปิรามิด โดยจัดเอากฎหมายสูงสุดคือรัฐธรรมนูญไว้บนสุด  ซึ่งรัฐธรรมนูญก็จะบัญญัติเรื่องการรับรองคุ้มครองสิทธิเสรีภาพเอาไว้  ระบบนิติรัฐจะกำหนดไม่ให้กฎหมายที่มีลำดับที่ต่ำกว่าขัดแย้งกับตัวรัฐธรรมนูญ  กลไกของกฎหมายทำหน้าที่คุ้มครองสิทธิเสรีภาพองประชาชน โดยการเขียนไว้ในกฎหมายสูงสุด  ถ้ามีกฎหมายที่ขัดหรือแย้งกับรัฐธรรมนูญ ศาลจะเป็นผู้ตรวจสอบไม่ให้กฎหมายขัดแย้งกับรัฐธรรมนูญ  อย่างกรณีกฎหมายที่ต่ำกว่า อย่าง กฎกระทรวง หรือคำสั่ง คสช. ที่ 4/2559 นี้ ในนิติรัฐจะไม่อนุญาตให้กฎหมายลำดับรองขัดต่อกฎหมายระดับพระราชบัญญัติหรือรัฐธรรมนูญ  เมื่อขัดต่อกฎหมายหรือรัฐธรรมนูญก็จะเป็นคำสั่งที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งศาลปกครองก็จะเป็นผู้ตรวจสอบ  การที่เครือข่ายภาคประชาชน ไปยื่นฟ้องต่อศาลปกครองจึงถูกแล้ว ศาลปกครองมีหน้าที่ตรวจสอบไม่ให้คำสั่งฉบับนี้ขัดต่อรัฐธรรมนูญ

หลักนิติรัฐ ไม่อนุญาตให้กฎหมายและคำสั่งทางปกครองขัดต่อรัฐธรรมนูญ  จึงสำคัญที่เราต้องแยกอำนาจไว้เป็นสามด้าน โดยศาลจะคุ้มครองประชาชนด้วยความรู้ความเชี่ยวชาญทางกฎหมาย “ศาลเพียงทำหน้าที่อ่านกฎหมายให้แตก เข้าใจเจตนารมณ์ของกฎหมาย แค่นี้ก็จะสามารถคุ้มครองประชาชนได้  หากศาลมีความเข้าใจเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ หรือเรื่องของสิ่งแวดล้อม ศาลสามารถมีคำพิพากษา เปรียบเหมือนนิ้วเพชร ชี้เป็นชี้ตาย คำสั่งศาลจึงมีสภาพบังคับให้เป็นที่สุด  อำนาจศาลมีไม่มาก เพราะจะมีได้ต่อเมื่อมีคนร้อง  ศาลจะต้องใช้ความรู้ความสามารถวินิจฉัย  หน่วยงานของรัฐ รัฐบาลต้องปฏิบัติตามคำพิพากษานี่คือหลักนิติรัฐ”

ศาลที่จะทำอย่างนี้ได้ ศาลต้องมีคุณสมบัติ  ถ้าเรามาจากความเห็นชอบของใครเรามักจะมีความรับผิดชอบต่อคนคนนั้น เช่น การตั้งหัวหน้าห้องมาจากการเลือกของนักศึกษาก็จะมีความรับผิดชอบต่อนักศึกษา แต่ในทางกลับกันถ้าตั้งโดยครูก็จะมีความรับผิดชอบต่อครู  ศาลในระบบนิติรัฐจะมีความเชื่อมโยงกับประชาชน ตั้งแต่การคัดเลือกบุคลากรที่มาเป็นศาล หรือระบบการเลื่อนขั้น จะมีความสัมพันธ์แนวขวางกับองค์กรอื่นๆในสังคม เช่น ศาลในญี่ปุ่นตุลาการสูงสุดมาจากคณะรัฐมนตรีแล้วให้ประชาชนเลือก แล้วถ้าจะเลื่อนตำแหน่งจะต้องได้รับความเห็นชอบจากประชาชนทุกๆ 10 ปี   หรือในเกาหลีใต้ประธานาธิบดีจะเลือกศาลสูงสุดโดยความเห็นชอบของสภานิติบัญญัติ ดังนั้นจะเห็นว่าศาลระบบนิติรัฐเหล่านี้จะมีความเชื่อมโยงกับองค์กรข้างนอก กับประชาชน จะมีความเป็นประชาธิปไตย รู้สึกกับประชาชน 

ศาลของเรามันจะมีปัญหาที่เราต้องช่วยตั้งคำถามต่อที่มาของศาล ว่าการตั้งศาลเป็นระบบที่เปิดหรือปิด  ศาลยึดกุมอุดมการณ์ประชาธิปไตย ซึ่งจะคำนึงถึงสิทธิเสรีภาพของประชาชน เช่น สิ่งแวดล้อม อย่างหลัก precautionary principle เป็นหลักที่สำคัญมาก และศาลสิ่งแวดล้อมของต่างประเทศจะยึดกุมหลักนี้เป็นหัวใจ และหลักการป้องกันไว้ก่อนนี้เป็นรากฐานของการพัฒนาที่ยั่งยืน ถ้าศาลไม่แน่ใจศาลจะบอกว่าหน่วยงานของรัฐต้องพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์จนเป็นที่แน่ใจ สมมุติว่า ประเทศนั้นไม่มีกฎหมายแบบนี้เขียนไว้เลย แต่ศาลมีอุดมการณ์ ความยุติธรรมตามธรรมชาติหรือบางครั้งเราก็เรียกว่ากฎหมายธรรมชาติ  แต่เรื่องนี้ไม่จำเป็นต้องอ้างกฎหมายธรรมชาติแล้ว เพราะหลักการพัฒนาทียั่งยืนเป็นอะไรที่เรารู้กันแล้ว  ศาลของต่างประเทศไม่ต้องรอให้มีกฎหมายบัญญัติ แต่สามารถสร้างหลักกฎหมายทั่วไป หรือแก้ไขหลักกฎหมายที่เห็นว่าไม่มีความยุติธรรมได้ 

อย่างน้อยมาตรา 44 มีบทบัญญัติเป็นลายลักษณ์อักษร ถึงเงื่อนไขการใช้อำนาจ ว่า  เพื่อการปฏิรูปเรื่องใดเรื่องหนึ่งซึ่งการปฎิรูป คือ ทำให้ดีขึ้น เหมาะสม เข้ารูปเข้ารอย เรื่องของผังเมืองก่อนปี 2518 การสร้างเมืองไม่ได้เป็นไปอย่างมีระบบ หรือสร้างกระบวนการให้ประชาชนมีส่วนร่วม ไม่มีกฎหมายกำหนดรูปแบบการพัฒนาที่ดิน จึงต้องมีผังเมือง  จึงเป็นการปฏิรูปสิ่งที่ไม่ดีให้ดีขึ้น  ดังนั้น คำสั่งที่ 4/2559 ต้องทำสิ่งที่ไม่ดีให้ดีขึ้น  สมมติว่าคำสั่งนี้มีแนวโน้มที่ไม่ชัดเจนศาลควรมีท่าทีอย่างไร  คำสั่งที่ออกมาตามมาตรา 44 ถ้าไม่เป็นไปตามเงื่อนไขการออกตามมาตรา 44 ศาลมีสิทธิที่จะตรวจสอบว่าคำสั่งที่ออกมานั้นชอบหรือไม่ชอบด้วยกฎหมาย  หากออกมาโดยไม่เข้าเงื่อนไข คำสั่งนั้นถือว่ายังไม่เป็นที่สุด ศาลสามารถเพิกถอนได้ หากคำสั่งนั้น ทำให้เกิดผลกระทบต่อประชาชน ศาลก็มีอำนาจสั่งให้เยียวยาแก้ไขความเดือดร้อนได้ด้วย  คำถามคือคำสั่งศาลปกครองสูงสุดได้ตรวจสอบเงื่อนไขการใช้อำนาจ ตามมาตรา 44แล้วหรือไม่ ถ้าไปดูตัวคำสั่งนั้นศาลไม่มีการตรวจสอบเงื่อนไขการใช้อำนาจ ศาลยกขึ้นลอยๆว่าฐานที่มาของคำสั่งนั้นเป็นไปตามมาตรา44 ดังนั้นจึงชอบด้วยรัฐธรรมนูญและเป็นที่สุด เราจึงต้องตั้งคำถามทิ้งเอาไว้ว่า ศาลของเราพร้อมที่จะเดินไปพร้อมกับระบบการปกครองที่ควรจะเป็น พร้อมกับประชาชนแล้วหรือยัง

                              

ติดตามอ่านตอนที่ 1 สุรชัย ตรงงาม: ถ้าศาลปกครองสูงสุดตรวจสอบ  (คำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559) ไม่ได้…แล้วศาลไหนล่ะ

 

รับชมวิดีโอบันทึกการเสวนาและดาวน์โหลดเอกสารข้อมูลประกอบการเสวนาได้ที่:

http://enlawfoundation.org/newweb/?p=3058

Print Friendly

เรื่องที่เกี่ยวข้อง:


กรมควบคุมมลพิษ ร่วมกับศูนย์วิจัยด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมและสารอันตราย รายงานความก้าวหน้าหน้าโครงการ...
ฟ้องเพิกถอนใบอนุญาตโรงไฟฟ้าชีวมวลทุ่งสัง ตั้งกลางชุมชน-ขัดผังเมือง
การแก้ไขกฎหมายให้มาตรการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและสุขภาพลดลงและหละหลวม: บทสะท้อนจากกรณีโรงไฟฟ้าขยะ (ตอนจ...
งานศึกษาเปรียบเทียบ การมีส่วนร่วมของประชาชนในกระบวนการจัดทำรายงานEIA ของโครงการลงทุนไทยในประเทศเพื่อ...

 

 

 

 

Slider by webdesign